2027-2029 dönemini kapsayan Orta Vadeli Program çerçevesinde kayıt dışılıkla mücadelede teknoloji ağırlıklı bir dönüşüm öngörülüyor; program kapsamında yapay zeka ve büyük veri destekli risk analizlerine daha fazla ağırlık verilecek ve bu doğrultuda vergi ihbarlarının işlenmesinde bilişsel karar üretimine dayanan bir sistem devreye alınacak. İhbar İşleme Sistemi olarak adlandırılan proje, kayıt dışı ekonomiyle mücadelenin en kritik veri kaynaklarından biri olan ihbar mekanizmasını dijital altyapıyla yeniden kurgulamayı amaçlarken denetim süreçlerinin hem hız kazanması hem de daha isabetli bir risk sınıflandırmasına kavuşması hedefleniyor, böylece ihbar trafiğinin denetim birimleri için gerçek bir öncelik sırasına dönüşmesi bekleniyor. Bu dönüşümün arka planında, ihbar mekanizmasının uzun yıllar boyunca kağıt ve evrak ağırlıklı bir işleyişle yürütülmesi ve gelen bildirimlerin sınıflandırılmasında kişisel değerlendirmenin belirleyici olması yatıyor; yeni sistemde ise her ihbarın geçmiş verilerle karşılaştırılarak hangi risk kategorisine girdiğinin otomatik biçimde belirlenmesi planlanıyor.
Büyük veri kümeleri üzerinde uygun analiz teknikleri kullanılarak sektörel, finansal ve tematik risk değerlendirmeleri yapılacak ve elde edilen sonuçların ilgili kurum ve kuruluşlarla paylaşılması, denetim kapasitesinin kurumlar arası bir perspektifle güçlendirilmesini sağlayacak. Kayıt dışı istihdam ve ücret alanında prim tabanını genişletmek üzere veri analizine dayanan risk odaklı denetim faaliyetlerinin artırılması planlanıyor; bu yaklaşım, denetimin yalnızca geçmişe dönük bir cezalandırma aracı olmaktan çıkarılıp önleyici bir işlev kazanmasını da beraberinde getiriyor. Vergisel hataların asgari düzeye indirilmesi hedefi, mücadelenin yalnızca cezai değil aynı zamanda uyum artırıcı bir hat üzerinde yürütüleceğine işaret ediyor; mükelleflerin beyan süreçlerinde karşılaştıkları belirsizliklerin azaltılması, bu uyum hattının en görünür ayaklarından birini oluşturuyor.
Programda kayıt dışı ekonominin ölçülmesi, vergi açığının hesaplanması ve politika geliştirme süreçlerini destekleyecek analiz altyapısının güçlendirilmesine yönelik çalışmaların süreceği belirtiliyor. Dijital ekonomi ve yeni iş modelleri kapsamında ortaya çıkan iktisadi faaliyetlerin anlaşılması ile kayıt altına alınmasını kolaylaştıran uygulamalar geliştirilecek; vergi denetiminde ise vergiye tabi işlemlerin doğruluğunun tespit edilmesi sırasında üçüncü taraf idari verilerden yararlanılacak. Vergi tabanının genişletilmesi ve vergide adaletin güçlendirilmesi amacıyla riskli görülen sektörler ile mükellefler nezdinde farklı denetim teknikleri uygulanacak; bu tekniklerin seçiminde sektörün nakit akışı, belge düzeni ve kayıt tutma kapasitesi gibi ölçütlerin belirleyici olması bekleniyor.
Yüksek teknolojili izleme yapıları, kayıt dışılıkla mücadelenin sahadaki ayaklarını oluşturuyor ve Depozito Bilgi Yönetim Sistemi, Kıymetli Maden Takip Sistemi, İnşaat Demiri İzleme Sistemi, Ulusal Taşıt Tanıma Sistemi ile Bandrollü Ürün İzleme Sistemi gibi güvenli takip mekanizmaları sayesinde vergi kayıp ve kaçağının azaltılması öngörülüyor. Bu sistemlerin ortak özelliği, ürünün veya işlemin üretimden nihai satışa kadar izlenebilmesine imkan tanıması ve böylece kayıt dışına çıkma ihtimalinin oluştuğu noktalarda denetim baskısının artırılmasına olanak sağlaması. Organize vergi kaçakçılığıyla mücadele soruşturmalarının etkin yürütülmesi için kurumlar arası işbirliğinin güçlendirilmesi öncelikli başlıklar arasında yer alıyor; gayrimenkullerin gerçek değerleri üzerinden işlem görmesini sağlayacak çalışmalara devam edilecek ve bu alandaki denetimler Dijital Uyum Projesi kapsamında yürütülecek.
Programın öngördüğü dönüşümün mali etkisi, kayıt dışı ekonominin büyüklüğü ve vergi açığıyla doğrudan ilişkili olup denetim süreçlerinin dijitalleşmesi, beyan dışı bırakılan faaliyet hacminin daralması ve prim tabanının genişlemesi yoluyla kamu gelirlerinde kalıcı bir iyileşme sağlamayı hedefliyor. Risk analizinin sektörel ve tematik düzeyde derinleşmesi, sınırlı denetim kaynağının en yüksek kayıp potansiyeli taşıyan alanlara yönlendirilmesine imkan tanıyacak; ihbar mekanizmasının yapay zeka ile işlenmesi ise hem ihbar kalitesini artıracak hem de usulsüz bildirimlerin sistemi gereksiz yere meşgul etmesinin önüne geçecek. Bu iki etkinin birleşmesi, denetim birimlerinin zaman ve personel kapasitesini daha verimli kullanmasını sağlayacak bir zemin hazırlıyor.
Kayıt dışı ekonomiyle mücadelede tüm ilgili tarafların etkin katılımıyla yürütülecek bir yaklaşım benimseniyor ve vergi idaresi, denetim birimleri ile diğer kamu kurumları arasındaki veri paylaşımının genişlemesi, mükellef davranışlarının daha bütüncül bir bakışla izlenmesini mümkün kılacak. Program, denetim baskısını artırırken gönüllü uyumu da teşvik eden iki yönlü bir strateji izliyor; bu stratejinin bir ayağını caydırıcılık, diğer ayağını ise mükellefin beyan sürecini kolaylaştıran dijital araçlar oluşturuyor. Yapay zeka destekli sistemlerin devreye girmesiyle vergi ihbarlarının işlenme süreci, bilişsel karar üretimine dayanan bir yapıya kavuşmuş olacak ve böylece ihbardan denetime uzanan hattın tamamı teknoloji destekli bir işleyişe kavuşacak.
